नांदेड १२ एप्रिल (प्रतिनिधी: माधव वाघमारे) भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ‘थॉट्स ऑन पाकिस्तान’ (Thoughts on Pakistan / Partition of India) या आपल्या प्रसिद्ध ग्रंथात देशाची फाळणी, धार्मिक कट्टरता आणि राष्ट्रहित यावर अत्यंत अभ्यासपूर्ण आणि परखड मते मांडली आहेत. डॉ. आंबेडकरांच्या या विचारांचा पुनर्प्रत्यय आजच्या सामाजिक परिस्थितीत महत्त्वाचा ठरत असून, त्यांनी मांडलेले मुद्दे राष्ट्रवादाच्या दृष्टीने ऐतिहासिक दस्तऐवज मानले जातात.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा असा स्पष्ट दृष्टिकोन होता की, जर फाळणी धर्माच्या आधारावर होत असेल, तर ती पूर्णत्वास जाण्यासाठी ‘अल्पसंख्याकांची पूर्ण अदलाबदल’ हाच एकमेव पर्याय आहे. ग्रीस आणि तुर्कस्तानमधील लोकसंख्येच्या अदलाबदलीचे उदाहरण देत त्यांनी नमूद केले होते की, जोपर्यंत लोकसंख्येची पूर्ण अदलाबदल होत नाही, तोपर्यंत सांप्रदायिक शांतता लाभणे कठीण आहे (संदर्भ: पृष्ठ १२५).

ग्रंथात डॉ. आंबेडकरांनी काही कट्टरपंथी संकल्पनांचे विश्लेषण केले आहे. त्यांनी ‘दार-उल-हर्ब’ (अ-मुस्लिम शासित प्रदेश) आणि ‘दार-उल-इस्लाम’ (मुस्लिम शासित प्रदेश) या संकल्पनांवर भाष्य करताना सांगितले की, काही कट्टर विचारांमुळे मुस्लिमांची निष्ठा ही केवळ त्यांच्या धर्माशी जोडलेली राहू शकते, ज्यामुळे गैर-मुस्लिम देशात राहताना त्यांच्या देशभक्तीवर प्रश्नचिन्ह उभे राहू शकते (संदर्भ: पृष्ठ ३३२). तसेच, बहुसंख्याक नसताना किंवा सत्तेत नसल्यास निर्माण होणाऱ्या संघर्षाची भीतीही त्यांनी व्यक्त केली होती.

डॉ. आंबेडकरांनी तरुणपणात मनुस्मृतीचे दहन केले होते, ही ऐतिहासिक वस्तुस्थिती असली तरी, नंतरच्या काळात ‘हिंदू कोड बिल’ तयार करताना त्यांनी हिंदू धर्मशास्त्रातील न्याय्य तत्त्वांचा त्याग केला नव्हता.

• ११ जानेवारी १९५० रोजी सिद्धार्थ महाविद्यालयात बोलताना बाबासाहेब म्हणाले होते की, “मी जाती निर्णयासाठी मनूचा, घटस्फोटासाठी पराशर स्मृतीचा, स्त्रियांच्या हक्कासाठी बृहस्पती स्मृतीचा आणि वारसा हक्कासाठी मनुस्मृतीचा आधार घेतला आहे.”२५ डिसेंबर १९५२ रोजी राजाराम चित्रपटगृहात बोलताना त्यांनी स्पष्ट केले होते की, हिंदू कोड बिलातील प्रत्येक कलम हे कोणत्या ना कोणत्या प्राचीन धर्मशास्त्राचा आधार घेऊनच बनवले आहे. हे बिल धर्मशास्त्राच्या विरोधात आहे असे म्हणणाऱ्यांना त्यांनी सप्रमाण सिद्ध करण्याचे आव्हान दिले होते.

केवळ हिंदू धर्मातील नव्हे, तर मुस्लिम धर्मातील विषमतेवरही बाबासाहेबांनी बोट ठेवले होते. त्यांनी कोलंबिया युनिव्हर्सिटीतील आपल्या लिखाणात दौलताबाद किल्ल्यावर स्वतःसोबत घडलेला एक प्रसंग उद्धृत केला आहे, ज्यात त्यांना मुस्लिम समाजातही अस्पृश्यतेचा अनुभव कसा आला, याचे वर्णन केले आहे.

डॉ. रमेश नारलावार यांच्या अभ्यासातून समोर आलेले हे मुद्दे हे स्पष्ट करतात की, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे केवळ एका विशिष्ट वर्गाचे नेते नसून ते एक महान ‘राष्ट्रद्रष्टे’ होते. देशाची एकता, अखंडता आणि स्त्रियांचे अधिकार यासाठी त्यांनी जुन्या धर्मशास्त्रातील चांगल्या गोष्टींचे जतन करून आधुनिक राज्यघटना देशाला बहाल केली.