सौ. सुनंदाताई जोगदंड यांच्या वाढदिवसानिमित्त विशेष लेख

प्रतिनिधी  १५ ऑक्टोंबर

माधव वाघमारे

आई… तुझ्या कुशीत घडलेलं माझं आयुष्य!

तुझ्या त्यागाला, संघर्षाला आणि संस्कारांना समर्पित… वाढदिवसाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा आई!

आई… तुझ्या वाढदिवसाच्या निमित्ताने तुला शुभेच्छा देण्यासाठी आज शब्दांची ओंजळ घेऊन बसले आहे; पण तुझ्याविषयी लिहायला सुरुवात केली की शब्द अपुरे पडतात आणि भावना दाटून येतात. कारण तू माझ्यासाठी केवळ जन्मदात्री नाहीस, तर माझ्या आयुष्याची प्रेरणा, माझ्या विचारांचा पाया, माझ्या संघर्षाचं बळ आणि माझ्या अस्तित्वाचा आत्मा आहेस. जगाने मला माझ्या नावाने ओळखावं, माझ्या कार्यातून माझी स्वतंत्र ओळख निर्माण व्हावी, यासाठी माझ्या पाठीशी खंबीरपणे उभी राहिलेली तू माझी पहिली गुरू, पहिली मैत्रीण आणि आयुष्यभराची मार्गदर्शक आहेस.

आई, तुझ्याविषयी लिहिताना मला नेहमीच एक प्रश्न पडतो… ज्या स्त्रीने स्वतःचं संपूर्ण आयुष्य इतरांसाठी जगण्यात घालवलं, जिच्या त्यागातून अनेकांची आयुष्यं घडली, जिच्या विचारांनी अनेकांना जगण्याची नवी दिशा दिली, त्या स्त्रीचं ऋण नेमकं कोणत्या शब्दांत व्यक्त करावं?

तुझ्या आयुष्याचा प्रवास म्हणजे केवळ एका स्त्रीची जीवनकहाणी नाही, तर संघर्षातून स्वतःला घडवत इतरांच्या आयुष्यात प्रकाश निर्माण करणाऱ्या एका असामान्य स्त्रीची प्रेरणादायी गाथा आहे.

बालपणापासून आजपर्यंत तू मुलगी, बहीण, पत्नी, आई, सून, वहिनी, मामी, काकू, आत्या अशा असंख्य नात्यांची जबाबदारी समर्थपणे पार पाडलीस. प्रत्येक नात्याला मायेचा स्पर्श दिलास, प्रत्येक जबाबदारीला न्याय देण्याचा प्रयत्न केलास आणि या सगळ्या भूमिका निभावत असतानाच स्वतःचं सामाजिक भान कधीही हरवू दिलं नाहीस. घराच्या उंबरठ्यापलीकडे जाऊन समाजातील प्रश्न समजून घेतलेस, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवलास आणि असंख्य महिलांना त्यांच्या अस्तित्वाची जाणीव करून दिलीस.

तुझं वैशिष्ट्य मला नेहमीच एका गोष्टीत जाणवत आलं आहे—तू नात्यांनी अनेकांची झालीस; पण विचारांनी संपूर्ण समाजाची झालीस. कुणाची मुलगी, कुणाची ताई, कुणाची आधारवड, तर असंख्य मुलींसाठी मायेची सावली असलेली ‘माई’ बनलीस.

आणि मी? मी तर तुझ्याच सावलीत घडलेली एक छोटीशी कार्यकर्ती!

आई, तुझ्या आयुष्याचा प्रवास शब्दबद्ध करावा, तुझ्या संघर्षांची कहाणी जगासमोर यावी, तुझ्या अनुभваंतून पुढच्या पिढीला प्रेरणा मिळावी, यासाठी मी अनेकदा तुझ्याकडे हट्ट केला. तुझं आत्मचरित्र लिहिण्याची इच्छा व्यक्त केली. पण तुझ्या आयुष्यातील अनेक संघर्ष, अनेक अनुभव, अनेक त्याग आजही तुझ्या मनाच्या कप्प्यातच राहिले. तू कधी त्यांचा गाजावाजा केला नाहीस, स्वतःच्या कर्तृत्वाचा मोठेपणा मिरवला नाहीस. मात्र, तुझ्या प्रत्येक कृतीतून तू मला जगण्याचं एक नवं तत्त्वज्ञान शिकवत राहिलीस.

कदाचित म्हणूनच तुझं आयुष्य माझ्यासाठी एखाद्या पुस्तकापेक्षा मोठं आहे. त्या पुस्तकातील प्रत्येक पानावर संघर्ष आहे, प्रत्येक ओळीत संस्कार आहेत आणि प्रत्येक शब्दामागे एका आईचं निःस्वार्थ प्रेम आहे.

आई, आज मी समाजात वावरते, महिलांच्या प्रश्नांवर बोलते, सामाजिक कार्यात सहभागी होते, अन्यायाविरुद्ध भूमिका घेते, स्वतःच्या विचारांसाठी ठामपणे उभी राहते; तेव्हा माझ्या या प्रत्येक कृतीच्या मुळाशी तूच असतेस. माझ्या व्यक्तिमत्त्वाचा पाया तू घातलास, माझ्या विचारांना दिशा तू दिलीस आणि माझ्यातील आत्मविश्वासाला आकारही तूच दिलास.

तुझं काम पाहत मी मोठी झाले. तुझ्या विचारांचं बोट धरून समाजाकडे पाहायला शिकले. तुझ्या अनुभवांतून माणसं ओळखायला शिकले आणि तुझ्या संघर्षातून परिस्थितीशी दोन हात करण्याचं बळ मिळवलं.

माझ्या आयुष्यातील अनेक प्रसंग असे आले, जेव्हा विरोधकांच्या टीकेने मी डगमगले, काही क्षणांसाठी माझा आत्मविश्वास कमी झाला. आपण जे करतोय ते योग्य आहे ना, आपल्याला हे जमेल ना, अशा प्रश्नांनी मन अस्वस्थ झालं. पण प्रत्येक वेळी तू मला सावरलंस. माझ्या पाठीवर हात ठेवून तू सांगितलेले ते शब्द आजही माझ्या कानांत घुमतात—

“ज्यावेळी आपले विरोधक तयार होतात, त्यावेळी माणसाने आपली प्रगती झाली आहे, असे समजायचे! डगमगून आपले कार्य थांबवायचे नाही.”

आई, तुझं हे एक वाक्य माझ्यासाठी केवळ सल्ला नव्हता; ते माझ्या संघर्षाचं बळ बनलं. परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असो, विरोध कितीही तीव्र असो, टीकेची धार कितीही बोचरी असो, आपल्या ध्येयापासून विचलित व्हायचं नाही, हे तू मला शिकवलंस.

तू मला प्रत्येक वेळी संकटातून बाहेर काढलंस असं नाही; पण संकटांचा सामना करण्याची ताकद माझ्यात निर्माण केलीस. तू माझ्यासाठी प्रत्येक लढाई लढली नाहीस; पण स्वतःची लढाई स्वतः लढण्याचं धैर्य दिलंस. तू माझ्यासाठी प्रत्येक वाट सोपी केली नाहीस; पण कठीण वाटेवरून चालण्याचा आत्मविश्वास दिलास.

आज मागे वळून पाहताना जाणवतं की, माझ्या आयुष्यातील अनेक निर्णयांमध्ये तुझ्या विचारांचा अंश आहे. माझ्या प्रत्येक संघर्षामागे तुझ्या शिकवणीचं बळ आहे. माझ्या प्रत्येक यशामागे तुझ्या आशीर्वादाची सावली आहे.

म्हणूनच कधी कधी मनापासून वाटतं, तुझ्या संस्कारांशिवाय माझं अस्तित्व अपूर्ण आहे आणि तुझ्या पाठिंब्याशिवाय माझ्या प्रवासाची कल्पनाही मी करू शकत नाही.

आजच्या समाजातील स्त्री आणि आपले उत्तरदायित्व

आई, आज तुझा वाढदिवस आहे. हा दिवस तुझ्या आयुष्याचा उत्सव साजरा करण्याचा आहे. पण माझ्यासाठी हा दिवस केवळ तुझ्या जन्माचा आनंद व्यक्त करण्याचा नाही, तर माझ्या आयुष्यात तू किती अनमोल आहेस, याची जाणीव पुन्हा एकदा करून देणारा आहे.

आज तुझ्याकडे पाहताना मला एक मुलगी म्हणून अभिमान वाटतो, एक महिला म्हणून प्रेरणा मिळते आणि जिजाऊंच्या विचारांची वारसदार म्हणून माझ्या जबाबदारीची जाणीव होते.

तुझ्या आयुष्यातील संघर्षांचा विचार करते, तेव्हा जाणवतं की प्रत्येक पिढीला काही प्रश्न वारशाने मिळतात आणि काही प्रश्न सोडवण्याची जबाबदारीही वारशानेच मिळते. तू तुझ्या परीने समाजातील अनिष्ट रूढी, परंपरा, अंधश्रद्धा आणि महिलांवरील अन्यायाविरुद्ध लढण्याचा प्रयत्न केलास. महिलांनी स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव ठेवावी, आत्मसन्मानाने जगावं, स्वतःच्या विचारांवर विश्वास ठेवावा, यासाठी तू सातत्याने प्रयत्न केलास.

तरीही आजच्या समाजाकडे पाहताना मन अस्वस्थ होतं.

एकविसाव्या शतकात महिला शिक्षण घेत आहेत, विविध क्षेत्रांत कर्तृत्व गाजवत आहेत, पण त्याच वेळी अनेक महिलांना आजही पुरुषप्रधान मानसिकतेच्या बेड्यांत जगावं लागत आहे. शिक्षण मिळालं, आधुनिकतेचा स्वीकार केला, बाह्य रूप बदललं; पण विचारांचं स्वातंत्र्य, निर्णय घेण्याचं स्वातंत्र्य आणि सुरक्षिततेची हमी प्रत्येक स्त्रीपर्यंत पोहोचली आहे का, हा प्रश्न आजही अनुत्तरित आहे.

आणि अशा प्रत्येक वेळी तुझ्या विचारांची, तुझ्या अनुभवांची आणि तुझ्या कार्याची समाजाला किती गरज आहे, याची प्रकर्षाने जाणीव होते.

आई, तुझं कार्य अजून संपलेलं नाही आणि तुझ्या विचारांचा प्रवासही थांबलेला नाही. तुझ्या अनुभवांची शिदोरी घेऊन पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचणं, तू दाखवलेल्या वाटेवर आणखी काही पावलं पुढे टाकणं, महिलांना त्यांच्या हक्कांची जाणीव करून देणं आणि नव्या पिढीतील मुलींना स्वाभिमानाने जगण्याचं बळ देणं, हीच माझ्यासाठी तुझ्या कार्याला मी केलेला दंडवत असेल.

एक वचनाची ओंजळ

आई, आज तुझ्या वाढदिवसानिमित्त मला तुला एक वचन द्यायचं आहे. तू माझ्यासाठी घेतलेल्या कष्टांची, केलेल्या त्यागाची आणि दिलेल्या संस्कारांची परतफेड मी कधीच करू शकणार नाही. आईच्या प्रेमाचं ऋण फेडण्यासाठी जगात कोणतंही मोजमाप नाही. पण तू माझ्यासाठी पाहिलेल्या स्वप्नांना माझ्या कार्यातून आकार देण्याचा प्रयत्न मी नक्की करेन.

तुझ्या डोळ्यांत माझ्याविषयीचा अभिमान दिसावा, माझ्या कामातून तुझ्या संस्कारांचं प्रतिबिंब उमटावं आणि माझ्या वाटचालीतून तुझ्या विचारांचा वारसा पुढे जावा, यासाठी मी सदैव प्रयत्नशील राहीन.

आज तुझ्या वाढदिवशी आई तुळजाभवानीच्या चरणी एकच प्रार्थना करते—तुला उत्तम आरोग्य लाभो, तुझ्या आयुष्यात आनंदाची फुलं सदैव फुलत राहोत, तुझ्या चेहऱ्यावरचं हास्य कधीही मावळू नये आणि तुझ्या विचारांचा प्रकाश असंख्य आयुष्यांना दिशा देत राहो.

माझा पुनर्जन्मावर विश्वास नाही; पण जर पुन्हा जन्म घेण्याची संधी मिळालीच, तर पुढच्या सातही जन्मांत तुझ्याच कुशीत जन्माला यावं, तुझीच मुलगी म्हणून तुझ्या प्रेमाचा स्पर्श अनुभवावा आणि पुन्हा एकदा तुझ्याच संस्कारांत घडावं, एवढीच प्रार्थना करेन.

वाढदिवसाच्या अनंत शुभेच्छा, आई!

• तुझी मुलगी म्हणून जन्माला आले, हे माझं भाग्य…
• तुझ्या संस्कारांत घडले, हे माझं सौभाग्य…
• आणि तुझ्या विचारांचा वारसा पुढे नेण्याची संधी मिळते आहे, ही माझ्यासाठी सर्वांत मोठी जबाबदारी!

आई, तू केवळ माझी जन्मदात्री नाहीस; तू माझ्या अस्तित्वाची ओळख, माझ्या संघर्षाची प्रेरणा आणि माझ्या आयुष्याचा अखंड प्रकाश आहेस!

वाढदिवसाच्या खूप खूप शुभेच्छा, माई! तुला उदंड आयुष्य लाभो!

✒️ लेखिका: सौ. सुचिता जोगदंड-वडजे