भारत ही केवळ एक भौगोलिक भूमी नसून ती एक प्राचीन आणि ‘सनातन’ विचारांची धारा आहे. डॉ. रमेश गोविंदराव नारलावार यांनी संकलित केलेल्या विचारांतून ‘सनातन’ या शब्दाचा खरा अर्थ, त्याची व्याप्ती आणि मानवी जीवनातील त्याचे महत्त्व स्पष्ट होते.
१. सनातन म्हणजे काय?
‘सनातन’ या शब्दाचा अर्थ अत्यंत व्यापक आहे. सनातन म्हणजे ‘नित्यनूतन’. जी विचारधारा काळाप्रमाणे बदल स्वीकारते आणि सर्वांना सोबत घेऊन पुढे जाते, ती म्हणजे सनातन. संकुचित न राहता प्रवाही राहणे हा याचा मुख्य स्वभाव आहे. ज्याप्रमाणे पाणी एका ठिकाणी साचले तर ते दूषित होते, पण प्रवाही राहिले तर शुद्ध राहते; तद्वतच सनातन विचारधारा ही प्रवाही आणि प्रगतशील आहे.
भारतीय संस्कृती, वैदिक संस्कृती आणि हिंदू संस्कृती हे सर्व शब्द एकमेकांना पूरक आहेत. ही केवळ एका गटाची विचारधारा नसून संपूर्ण विश्वाचे कल्याण (माणूस, प्राणी, वनस्पती आणि निसर्ग) साधणारी एक जीवनपद्धती आहे.
२. सनातनी आणि पंथ यातील फरक
सध्याच्या काळात ‘धर्म’ आणि ‘पंथ’ (Religion) यांची गल्लत केली जाते. लेखात यातील फरक स्पष्ट करण्यात आला आहे:
- पंथ (Sect/Religion): पंथाला एक संस्थापक असतो (उदा. ख्रिश्चन धर्माचे येशू, इस्लामचे महंमद पैगंबर), एक निश्चित नियमावली आणि एक चौकट असते.
- सनातन धर्म: याला कोणताही एक संस्थापक नाही. हे हजारो ऋषीमुनींच्या विचारांचे संचित आहे. यात आस्तिक आणि नास्तिक, मूर्तीपूजा करणारे आणि न करणारे, अशा सर्वांनाच स्थान आहे.
जैन, बौद्ध, शिख आणि विविध समाजघटक हे सर्व सनातन संस्कृतीच्या वेलीवर उमललेली वेगवेगळी फुले आहेत. भारतीय संविधानाच्या कलम २५-२बी मध्ये आणि हिंदू कोड बिलमध्येही या व्यापकतेचा स्वीकार करण्यात आला आहे.
३. धर्माची व्यापक व्याख्या
धर्माचा अर्थ केवळ पूजापाठ नसून तो मानवी गुणांशी निगडित आहे. धर्माची व्याख्या करताना काही महत्त्वाचे पैलू मांडले आहेत: - धर्माचा अर्थ आहे धारणा, त्याग, शुचिता आणि बुद्धीचा विकास.
- “यतो अभ्युदयनि: श्रेयस सिद्धी – स: धर्म” म्हणजेच ज्यातून ऐहिक आणि पारलौकिक कल्याण होते, तो धर्म.
- दुसऱ्याच्या दुःखात सहभागी होणे आणि जगाला प्रेम अर्पण करणे, हाच खरा धर्म आहे.
४. संस्कृतीचे चार स्तंभ (गौरव)
उत्तम संस्कृतीची निर्मिती होण्यासाठी चार गोष्टींचा गौरव होणे आवश्यक मानले आहे: - आत्म गौरव: स्वतःच्या अस्तित्वावर विश्वास ठेवणे. “मी प्रत्यक्ष भगवंताचा अंश आहे” हा आत्मविश्वास बाळगणे.
- परगौरव: दुसऱ्या व्यक्तीचाही आदर करणे, कारण समोरचा व्यक्तीही त्याच ईश्वराचा अंश आहे.
- सृष्टी गौरव: निसर्ग, प्राणी आणि वनस्पतींची काळजी घेणे (पर्यावरण पूरक विचारधारा).
- इश गौरव: ईश्वर हा माझा ‘वर्किंग पार्टनर’ आहे, अशी श्रद्धा ठेवून कर्म करणे.
५. सनातन संस्कृतीची वैशिष्ट्ये - वसुधैव कुटुंबकम्: संपूर्ण जग हे एक कुटुंब आहे ही भावना.
- अहं ब्रह्मास्मी: स्वतःमधील देवत्वाची जाणीव.
- निष्काम कर्मयोग: फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे.
- स्त्री सन्मान: “यत्र नार्यस्तु पूज्यंते रमंते तत्रदेवता” जिथे स्त्रीची पूजा (सन्मान) होते, तिथे देवाचा निवास असतो.
६. समारोप आणि संदेश
आजच्या काळात आपण धर्माचे केवळ शाब्दिक आचार पाळत आहोत, पण ते विचारात उतरवणे गरजेचे आहे. जर आपण आपले वेळ, मन, बुद्धी, शक्ती आणि वित्त धर्माच्या (सत्कर्माच्या) कार्यात समर्पित केले, तरच आपण खऱ्या अर्थाने सामर्थ्यवान होऊ शकतो.
भगवद्गीतेचा संदेश स्पष्ट आहे: जो व्यक्ती ईश्वरावर श्रद्धा ठेवून आपले विहित कर्म करतो, त्याला कोणत्याही वेगळ्या व्रताची किंवा उपासनेची गरज उरत नाही. आपण सर्व त्या तेजाचे अंश आहोत, हे ओळखून प्रत्येकाने आपल्या कर्तव्यासाठी सज्ज होणे हीच काळाची गरज आहे.
लेखक/संकलक: डॉ. रमेश गोविंदराव नारलावार
(स्वयंसेवक, सनातन धर्म)
