नांदेड गाडीपुरा
“नांदेडची रामनवमी” हे नाव आज केवळ एका उत्सवापुरते मर्यादित राहिले नसून, ती एक लोकचळवळ बनली आहे. महाराष्ट्रात प्रथम क्रमांकावर आणि संपूर्ण भारतात दुसऱ्या क्रमांकावर असलेली ही शोभायात्रा नांदेडच्या सांस्कृतिक वैभवाचा कळस मानली जाते. गेल्या २५ वर्षांपासून सुरू असलेल्या या प्रवासाने आज एक विराट रूप धारण केले आहे.
लोकसहभागाचा महासागर
दरवर्षी या शोभायात्रेत जवळपास ५ लाखांहून अधिक भाविक सहभागी होतात. विशेष म्हणजे, दुपारी १ ते रात्री १० वाजेपर्यंत शहराच्या रस्त्यांवर एकाच वेळी सुमारे ७०,००० लोक उपस्थित असतात. हा केवळ आकडा नसून नांदेडकरांच्या श्रद्धेचे प्रतीक आहे. केवळ महाराष्ट्रच नव्हे, तर इतर राज्यांतूनही हिंदू बांधव ही भव्य शोभायात्रा पाहण्यासाठी नांदेडमध्ये दाखल होतात.
‘तुम्ही व आम्ही’: एक वेगळे व्यवस्थापन
या उत्सवाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे याचे संघटनात्मक स्वरूप. या रामनवमीला कोणीही एकटा अध्यक्ष किंवा उपाध्यक्ष नाही.
“हनुमान महाराज आमचे अध्यक्ष आहेत आणि आपण सर्व (तुम्ही व आम्ही) आयोजक आहोत” हा मंत्र घेऊन ही समिती कार्य करते. डॉ. रमेश नारलावार यांच्या मार्गदर्शनाखाली एक कार्यकारी मंडळ या संपूर्ण सोहळ्याचे नियोजन करते. कोणत्याही व्यक्तीला केंद्रस्थानी न ठेवता, ‘हिंदू एकता’ केंद्रस्थानी ठेवून हा दिवस ‘हिंदू एकता दिवस’ म्हणून साजरा केला जातो.
शून्यातून निर्माण झालेले विश्व
या भव्यतेची सुरुवात २५ वर्षांपूर्वी अवघ्या २०-२५ मुलांनी दुचाकीवरून काढलेल्या शोभायात्रेने झाली होती. २०११-१२ सालापासून ‘महा आरती’ आणि ‘भजन संध्या’ यांसारख्या संकल्पना राबवून लोकांमध्ये जनजागृती करण्यात आली. आज या एका दिवसाच्या शोभायात्रेसाठी शेकडो स्वयंसेवक वर्षभर झटत असतात. उत्सवाच्या शेवटच्या ५ दिवसांत तर अनेक तरुण आपली नोकरी-व्यवसाय सोडून अहोरात्र सेवा देतात.
सामाजिक समरसतेचे दर्शन
“जाती-पाती सोडून देऊ, हिंदू सारे एक होऊ” या नाऱ्याची प्रचिती रामनवमीच्या दिवशी येते. समाजातील सर्व स्तरांतील लोक आपली जात-पात विसरून एकत्र येतात. व्यापारी वर्ग, कापड बाजार, सराफा असोसिएशन, एम.आय.डी.सी., डॉक्टर आणि विविध सामाजिक संघटना या कार्यात आर्थिक व शारीरिक योगदान देतात. अनेक व्यापारी तर ‘नो लॉस नो प्रॉफिट’ तत्त्वावर सेवा पुरवून आपला खारीचा वाटा उचलतात.
प्रशासन आणि सुरक्षा
एवढ्या मोठ्या गर्दीचे नियोजन करण्यासाठी पोलीस दलाचे उत्तम सहकार्य लाभते. तसेच, समितीचे स्वतःचे हजारो स्वयंसेवक सुरक्षा रक्षक म्हणून तैनात असतात. महिलांच्या सुरक्षेसाठी विशेष योजना आणि वॉकी-टॉकीची स्वतंत्र व्यवस्था याद्वारे शिस्तबद्ध रीतीने हा सोहळा पार पडतो.
निष्कर्ष
नांदेडची रामनवमी ही केवळ एक मिरवणूक नसून सनातन संस्कृतीचा जागर आहे. सामाजिक समरसता, प्रखर राष्ट्रनिष्ठा आणि निस्वार्थ सेवा यांच्या त्रिवेणी संगमातून उभी राहिलेली ही शोभायात्रा संपूर्ण भारतासाठी एक आदर्श उदाहरण ठरत आहे.
लेखक: डॉ. रमेश नारलावार
(राम नवमी उत्सव समिती, नांदेड)
